چهارشنبه گذشته آقاي جليلي سردبير سوره به همراه دكتر كوشكي و دكتر قرني (از مسئولين صدا و سيما) ميهمان برنامه ساعت بيست و پنج شبكه جوان با موضوع نسبت دين و رسانه بودند. این جلسه دومین جلسه از جلسات نقد دینداری در تلویزیون بود که در اواسط برنامه دفتر آقاي مهندس ضرغامي (رئیس سازمان صدا وسیما) پيامي به اين مضمون به مديران برنامه مي دهند به این مضمون که: " از آقاي جليلي بخواهيد كه نقد نكنند. " آقاي جليلي با طرح اين پيام در برنامه زنده ، به اين موضوع واكنش شديد نشان مي دهند.

در طول اين برنامه ، سه بار انتقادات آقاي جليلي قطع می شود و دست اندرکاران برنامه اقدام به پخش موسيقي می نمایند.بخشهايي از برنامه كه شامل نقدهاي آقاي جليلي است جهت اطلاع خوانندگان آورده مي شود :

نوع نگاه انتقادي ما به صدا و سيما بيشتر از اينكه معطوف به برنامه هايي باشد كه در راديو و تلويزيون پخش مي شود، معطوف به برنامه هايي است كه پخش نمي شود. به صرف اينكه يك شبكه تخصصي در مورد فلان بخش از دين تاسيس شود نمي توان گفت كه دچار سكولاريسم رسانه اي شده ايم، بايد محتواي آن بخش را بررسي كرد و دقيقتر ارزيابي كرد. من مي خواهم بگويم كه سكولاريسم در سازمان راديو و تلويزيون بيشتر معطوف است به برنامه هايي كه ساخته نمي شود. يعني بخشي از دين كه در صدا و سيما حذف مي شود نه بخشي از دين كه به شكل غير طبيعي در جامعه پمپاژ‍ مي شود ...

منظور اين نيست كه برخي مفاهيم كه ما معتقديم مفاهيم مهمتري هستند اصلا" مطرح نمي شوند. رسانه كار اصلي اش ضريب دادن است. مهمترين اتفاقي كه در رسانه مي افتد، ضريب دادن است. شما ممكن يك روزنامه را ورق بزنيد تيتر يك آن تيتر سياسي خيلي تند باشد، تيتر دو آن ورزشي باشد و در صفحه حوادث در گوشه اي نوشته باشد كه فلان مستخدم مدرسه در فلان جا به خاطر فقر خودكشي كرد. اين طور نيست كه خبر را نياورده باشد و نگفته باشد ولي خبر را با يك ضريب خيلي كوچك مطرح كرده است. اين فساد رسانه است. يعني هم حرف را مطرح مي كند، هم به آن ضريب خيلي خيلي كوچكتر از يك مسئله پيش پا افتاده سياسي مي دهد. يعني ضرايب را در ذهنيت افكار عمومي جابجا مي كند. شما مي بينيد دو قلو زائيدن گاوي در ايذه مي شود خبر و پيرامون آن در بخشهاي مختلف خبري بحث مي شود، ولي راجع به بسياري از مواردي كه از لحاظ شرعي، قانوني، اخلاقي و عرفي اهميت بسيار دارد، يا بحثي مطرح نمي شود و يا با ضريب بسيار بسيار پايين طرح مي شود.

به طور مشخص غفلت اصلي صدا و سيما از مفهوم عدالت است . متاسفانه عدالت به مفهوم انقلابي و اسلامي خودش در صدا و سيما مورد اهتمام نيست. ما از عدالتي سخن مي گوييم كه انقلاب را بوجود آورده و اين مناصب را در اختيار مسئولين قرار داده است. بهترين مفسرين اين نوع عدالت رهبران اين انقلاب هستند. اين عدالت امروز مورد اهتمام در صدا و سيما نيست.

اگر جايي اقدامي انجام مي شود و يا اقدام انجام نمي شود دو ريشه دارد: يكي علم و ديگري اراده. اگر كاري انجام نمي شود بعضي جاها علم نداريم كه چگونه بايد انجام شود و بعضي اوقات علم داريم اما اراده نداريم. يعني مي دانيم كه بايستي چه شود اما اراده انجام آن را نداريم .مثلا همين صحبتهايي كه شما از مقام معظم رهبري پخش كرديد دو سال پيش طرح شده است. ولي فقيه آمده است نه تنها مباني ايدئولو‍ ژیك، بلكه تا سطح مصاديق ورود كرده است. برنامه هاي شما را ديده اند و نقد دقيق كرده اند و به شما گفته اند كه اين كار را بكنيد و ان كار را نكنيد... مي خواهم بگويم در آنجايي كه تكليف صد در صد مشخص بوده و شما مشكل تئوريك و نيرو نداشته ايد چه كرده ايد؟

زماني مي شود صداقت شما را در اينكه در حال برنامه ريزي و تهيه مانيفست و ... باور كرد كه آنچه را كه بلد بوده ايد انجام داده باشيد. "من عمل بما علم، علم الله ما لا يعلم"

جليلي : ...يك وقت من اينجا تهمت مي زنم. شما مي روي شكايت مي كنيد كه گفتيد در سازمان صدا و سيما انجمن حجتيه نفوذ كرده. خيلي خوب يك فرصتي براي من فراهم مي شود، مي آيم در دادگاه بحثهايم را جدي تر مطرح مي كنم. ما كه عروسك خيمه شب بازي نيستيم كه در ويترين شما قرار بگيريم و ويترين انتقاد پذيري صداو سيما را تكميل بكنيم.

مجري : آقاي جليلي مي گذاريد من صحبت كنم.

جليلي : شما نمي گذاريد من صحبت كنم. ما 30 شماره است در مجله سوره ...

مجري : مجبوريم صدا را بگیريم

جليلي : عيبي ندارد صدا را بگيريد ...

مجري : صدا را بگيريد...

مجري : اينكه از دفتر آقاي مهندس ضرغامي تماس گرفته شده كه نقد انجام نشود به خاطر اين است كه دكتر قرني حضور نداشته اند، آقاي دكتر كوشكي هم روي خط نبودند و هيچ مسئولي از طرف سازمان نبود كه پاسخگو باشد. به خاطر همين گفته اند كه يك طرفه نقد نكنيد.

جليلي : من از خيابان حافظ آمده ام و اينها همين بغل گوششان نيامدند

مجري : الان آقاي دكتر قرني مي توانند به شما پاسخ دهند.

جليلي : ما در خدمتشان هستيم.مجري : و اينكه شما انتقاد مي كنيد كه سازمان صدا و سيما اجازه نمي دهد كه برنامه حرفه اي ساخته شود... من احساس مي كنم كه اگر قرار بود اين اتفاق بيفتد اصلا از آقاي جليلي دعوت نمي شد.

جليلي : نه خير ... بهترين راه اين است كه دعوت كنيم و در يك چهارچوب قرارش بدهيم كه هم پُزَش را بدهيم. اداي انتقاد در بياوريم ...

مجري : اصلا اين طور نيست اگر قرار بود كه ما اداي انتقاد را در بياوريم مطمئن باشيد اين هفته دعوت نمي شديد. اين را من اميدورام شما و شنوندگان مد نظر داشته باشيد.

جليلي : ما حرف خاصي نمي زنيم ما حرفهاي مقام معظم رهبري را مي خوانيم و مي گوييم ايشان دو سال پيش اين را گفته اند شما چه كار كرده ايد. خيلي مشخص . يك سوال خيلي مشخص...

مجري : خب اين همه درگيري ندارد... جليلي : ما اصلا ...

جليلي : ...من مي خواستنم امروز اگر فرصتي فراهم مي شد پاسخ بدهم به پاسخهايي كه صدا و سيما به منتقدين خودش مي دهد. يك ليستي دارد صدا و سيما... يكي اينكه مي گويد شما شعار مي دهيد. منتقدين شعار مي دهند. خودشون كار بلد نيستند، فقط بلدند نقد بكنند...

مجري : اين را كي صدا و سيما، كجا گفته است ؟

جليلي : جلسه پيش آقاي دكتر بهنام همين جا نشسته بود همين حرفها را زد. گفت : " شما داريد شعار مي دهيد خوب است كه راهكار ارائه كنيد." اين را گفت يا نگفت؟‌ مدير كل ارزشيابي و نظارت سيما.

مجري : ‌ايشان گفتند بياييم مصداقي صحبت كنيم.

جليلي : نه خير. اين دقيقا لفظ ايشان بود. مي گويند آقا منتقدين كه كار بلد نيستند. اينها فقط بلدند شعار بدهند. من مي خواهم بگويم كه اگر مي بينيد ما بعضي وقتها صدايمان تند مي شود و... بخاطر اين است كه مي بينيم خيلي كارها را با همين نيروها، با همين سازمان و با همين ابزارها مي توان انجام داد و اجازه اش پيدا نمي شود. يك نمونه بگويم. آقاي رضا زاده محمدي نفر اول مطبوعات كشور، نويسنده مجله سوره. ايشان مقالات متعددي در نقد صدا و سيما نوشته اند و همان مقالات از سوي يك جمع رسانه اي كشور – هيئت داوران جشنواره مطبوعات – به عنوان مقالات برگزيده سال انتخاب شده اند. ايشان گزارش اجتماعي 7:45 صبح راديو را مي نوشتند كه بسيار برنامه جذابي بود. جلوي كار ايشان را گرفتند. اين يك نمونه است و از اين نمونه ها زياد است. دوستان مي گويند جامعه كه نايستاده است كه شما برويد بحثهاي نظري را انجام بدهيد و به نتيجه برسانيد بعد بياييد برنامه بسازيد. چطور است كه براي جام جهاني از شش ماه قبل ، يك سال قبل تمام برنامه ها رديف مي شود ...

دكتر كوشكي : اما براي ماه محرم نمي شود ...

جليلي : اصلا بحث مناسبتي نيست من مي خواهم بگويم چطور است كه خيلي مباحث سريع به نتيجه مي رسد ولي... از عدالت مهمتر ما چي داريم ؟ مقام معظم رهبري مي فرمايند : " فلسفه وجودي نظام ولايت فقيه عدالت است اگر عدالتخواهي نباشد ما اينجا چكاره ايم ؟ " براي اين ما بحث داريم ... شما ببينيد اتفاقاتي كه در صدا و سيما نمي افتند چه فسادهايي به دنبال دارد يعني اگر صدا و سيماي ما در بعضي حوزه ها قوي عمل نكند چه فسادهايي ايجاد مي شود ...

مجري :‌ يعني شما مي گوييد شايد رسانه تلويزيون كاركرد خودش در عرصه دين را ندارد و اين را بايستي تغيير دهد و اصلاح كند.

جليلي : من يك جمله بگويم و تمامش كنم. اگر مسئله درست طرح شود به جواب درست خودش مي رسد. اگر مسئله را اينگونه طرح كرديم كه محافل علمي ما راجع به نسبت بين مدرنيته و سنت به يك نتيجه اي برسند و رسانه هاي جديد حاصل دوران مدرن است و اينها با تفكر ما همخواني ندارد و ... اين طرح بحث غلط است.

من يك سوال ديگر دارم : آيا مديران پرشيا سوار جردن نشين مي توانند ارمانهاي اسلام پابرهنگان و انقلاب مستضعفان را محقق كنند ؟ مجري: آيا اين مديران فقط در سازمان صدا و سيما هستند ؟

جليلي : نه در كل . اين يك سوال تئوريك است. يك سوال شعاري نيست.

دكتر قرني : شما بايد ثابت كنيد كه همه مديران سازمان پرشيا سوارند.

جليلي : من مي خواهم بگويم كه ما اگر مي خواهيم به سمتي يك جامعه اي برويم آن يك لوازمي دارد كه بخشي اش لوازم فكري است. ما بايد از لحاظ روحي و شخصيتي ...

توضیح : این نوشته در شماره دوم نشریه تمهید جهت دریافت نظر دوستان چاپ شد و برای دریافت نظرات بیشتر در اینجا منتشر می شود. از گنگی متن به دلیل عدم ویرایش عذرخواهی می کنم/

چکيده
حکومت اسلامي برپا نمي گردد (بهتر است بگوييم نبايد برپا گردد) مگر از کانال باور، اعتقاد و مشارکت مردم به آن، با هدايت علماي دين که اذن الهي براي تشکيل حکومت دارند. در چنين حکومتي مردم رسالتی سنگین بر عهده دارند.البته نقش کلیدی مردم به معني تعيين حقانيت از سوي ایشان نيست بلکه ضرورت پيمودن آگانه و از روي اختيار مسيري است که خداوند تعيين نموده است. آنچه که در اين حوزه بر عهده مردم مي باشد، بايستي توسط متخصصين دين مدل سازي گردد. چنين نقشي از سوي مردم علاوه بر همخواني با نگاه خدا به انسان؛ از ضرورتهاي بقا و پايداري جمعهاي اسلامي مي باشد. شايد بتوان در آينده از اين نگاه چهارچوبي براي مديريت جمع در نگاه اسلامي تعريف نمود.

مقدمه
انقلاب اسلامي را به حق مي توان سرآغاز تجربه حکومت داري تشيع در عصر غيبت حضرت ولي عصر (ارواحنا فداه) دانست. اين تجربه همچون هر تجربه ديگر بشري، صورت مسئله هاي جديدي را به همراه داشت که از جمله مهمترين آنها، نقش امت در شکل گيري و تداوم حکومت اسلامي است.
سيره عملي حضرت امام خميني (ره) به عنوان بنيانگذار نظامي اسلامي، بابي نوين را در اين موضوع گشود؛ بگونه اي که هنوز پس از 17 سال از رحلت آن عزيز سفر کرده، تبادل نظر در چرايي و چگونگي آن ادامه دارد. نويسنده اين نوشته به اندازه فهم خود تلاش نموده است تا برداشتي متفاوت از مباحث موجود را ارائه نمايد و اين نوشته را نه ديدگاه امام خميني(ره) که فهمي از آن مي داند. بدين معني که يکي از مهمترين عوامل در شکل گيري نگاه زير، فهم نويسنده از بيانات و نحوه تعامل حضرت امام خميني (ره) با مردم بوده است.

فرضيات پذيرفته شده
در ابتداي مقاله براي جدا کردن مرز ميان اين ديدگاه با برخي ديدگاههاي موجود، برخی فرضيات پذيرقته شده را مطرح مي نماييم.
امام خميني(ره) مي فرمايند :
"ريشه و اصل همه آن عقائد اصل توحيد است ... اين اصل به ما مي آموزد که انسان تنها در برابر ذات اقدس حق بايد تسليم باشد و از هيچ انساني نبايد اطاعت کرد، مگر اينکه اطاعت او اطاعت خدا باشد... و از اين اصل ما نيز معتقديم که قانونگذاري براي بشر تنها در اختيار خداي تعالي است." (صحيفه امام ج5 ص 387)
لذا همه بحثهاي نظري حول اين محور شکل مي گيرد و در نهايت همانگونه که امام امت مي فرمايند بدنبال تحقق اسلام ناب محمدي مي باشيم :
" اگر اسلام نباشد ، ديگر جمهوري اسلامي معنا ندارد. ما همه فريادمان و همه ملتمان فريادشان اين بود که اسلام را مي خواهيم " (صحيفه امام ج10 ص293)
"جمهوري اسلامي که ملت ما مي خواهد اين است که محتواي اين جمهوري احکام اسلام باشد و تمام مملکت روي احکام اسلام اداره شود." (صحيفه امام )
لذا اين که حاکميت در زمان غيبت از آن خداست و هر حکومتي که داعيه اسلامي بودن دارد بايستي اذن الهي را داشته باشد و اينکه هدف تشکيل حکومت اسلامی نه اضطرار اداره اجتماع؛ بلکه وسيله اي براي تحقق اسلام است، از پذيرفته شده هاي بحث مي باشد.
مسئله اصلي - که به آن پرداخته ميشود - اين است که در حکومتي که از سوي علماي دين با اذن الهي از سوي خداوند تشکيل می گردد، مردم چه نقشي خواهند داشت؟ به عبارت ديگر نقش مردم در تشکيل و اداره حکومت الهي چه ميزان است ؟ اين موضوع با ديدگاه کساني که اصولا معتقدند در زمان غيبت حکومت به مردم واگذار شده است و اذن الهي براي حکومت را يا لازم نمي دانند و يا اينکه آن را مصادف با مقبوليت مردمي مي شمارند، متفاوت است.

صورت مسئله
مطالعه آراء انديشمندان موجود، ارزيابي سيره حضرت امام خميني (ره) و بررسي دقيق مباحثات مطرح شده در عرصه سياسي کشور، ما را به اين نتيجه مي رساند که ريشه بخشي از اختلاف نظرها در موضوع "جايگاه امت در تشکيل و تداوم حکومت اسلامي " در ميزان باور ايشان به مردم در بعد دين خواهي است. يعني اعتقاد به مردم از اين زاويه که "آيا مردم خواهان اسلام و حکومت اسلامي هستند؟" به عبارت ديگر آيا سرپيچي مردم از احکام الهي و عدم همراهي آنان با هاديان بشر در طول تاريخ به دليل تعارض ذاتي انسان و دین است و يا اقتضا شرايط زماني، مکاني و ... .
اگر مردم را از زاويه نفس اماره بنگريم، اين تعارض ذاتي خواهد بود و اگر مردم را از زاويه فطرت و عقل خدادادي بنگريم نه تنها به تعارض نخواهيم رسيد، بلکه هماهنگي مطلق را ميان انسان و دين خواهيم يافت. البته پذيرش نظري اين موضوع چندان دشوار نمي باشد و بسياري در مقام نظر ميان انسان و خدا تعارض ذاتي قائل نيستند. ليکن باور حقيقي اين موضوع و نقش آن در نظريه پردازي در حوزه هاي مختلف من جمله حکومت اسلامي از عهده هر کسي بر نمي آيد.
حضرت امام خميني (ره) از معدود کساني بود که اين باور را در عرصه عملي بکار گرفت. يعني از زمره کساني که حقيقتا باور داشت، مردم اسلام ناب محمدي را با تمامي وجود خواهند پذيرفت. اين ادعا در برخي گفته هاي ايشان پديدار است :
ما همه فريادمان و همه ملتمان فريادشان اين بود که اسلام را مي خواهيم " (صحيفه امام ج10 ص293)
پشتيباني ملت از دولت به خاطر اين است که دولت را اسلامي مي دانند و مي دانند که طرفداري از دولت طرفداري از اسلام است. (صحيفه امام ج 17 ص 453)
اين قلمها قدري ملاحظه بکنند اين مسائل را. همين طور مي نشينند توي خانه هايشان حکم مي کنند ملت اين طور است! خوب ملت اينهاست که شما مي بينيد که در کوچه و بازار و آنهايي که در جنگ هستند و آنهايي که هر روز مي آيند و مي گويند که ما مي خواهيم برويم جنگ . ملت ، من و تو نيستيم! ملت آنها هستند. ميزان آنها هستند. هي ننشينيد و بگوئيد که مردم چه شده اند؛ مردم ديگر مايوس شده اند؛ مردم کذا شدند. نخير مردم از اسلام مايوس نمي شوند. کارهاي ما هر کدام فاسد است مي گويند کار تو فاسد است، ولي ما جمهوري اسلامي را مي خواهيم. (صحيفه امام ج 14 ص 372)
امام خميني(ره) بر مبناي همين باور و اعتقاد به دين خواهي مردم، فطرت و عقل آنان را بيدار نمود و با تکيه بر امت، حکومتي اسلامي را برپا کرد و ثمره قرنها مبارزه انبياء و اوليا را محقق نمود. او امت بيدار را همه کاره حکومت اسلامي مي دانست و حتي فرض تزاحم ميان امت بيدار عصر خويش و حق تعيين شده از سوي خدا را در معادلات مبارزاتي خود وارد ننمود؛ چرا که بيداري عقل و فطرت امت را وسيله حضور آنها در حکومت و عامل ارتباط خود و امت قرار داده بود.
قدم اختيار در دين
قبل از طرح اصل موضوع لازم است به نگاه دين در قبال مردم اشاره اي مختصر بنماييم.
خداوند متعال مجموعه تعاليم وحياني خود را بواسطه انبيا الهي و سپس ائمه معصومين بر انسان عرضه نموده است و هدف غايي اين تعاليم به سعادت رسيدن بشر مي باشد. در جاي جاي اين تعاليم دو مولفه جدي نقش آفرين است : اختيار و اگاهي.
اصول دين به صورت تقليدي از انسان پذيرفته نمي شود.
در حج ابراهيمي در طواف خانه خدا اگر بدون اختيار (مثلا با فشار نفر پشت سر) مسيري پيموده شود از انسان پذيرفته نمي شود.
در همه اعمال بدون استثنا نيت از واجبات است
و مثالهای متعدد در سطوح مختلف ....
اينها همه از آزادي انسان در دين خبر مي دهد. آزادی در انتخاب و پیمودن راه سعادت. این آزادی به انسان برآمده از کرامتی است که خداوند برای انسان قائل شده است. او راه را مشخص کرده است ليکن پيمودن اين راه را از ما آگاهانه و با اختيار مي پذيرد... یعنی سیاهی لشکر، ارزش چندانی در نزد خداوند ندارد.
اين نگاه به انسان در دين خود نوشته اي مبسوط را مي طلبد و در اينجا فقط به حد اشاره مطرح گرديد و عبور مي نماييم.
سوالي که در اينجا مطرح مي شود اينکه اين قدم اختيار و آگاهي در دين در تشکيل حکومت ديني چگونه تحقق پيدا مي کند؟
فرضيه :
نحوه تعامل امام خميني (ره) با امت در انقلاب اسلامي ما را به طرح اين ديدگاه مي رساند که :
تشکيل حکومت اسلامي بايستي از کانال امت دين باور و دين خواه عبور نمايد. به عبارت ديگر امت دين باور و دين خواه وسيله تشکيل حکومت اسلامي هستند و حکومت بايستي با تکيه بر آنها شکل گيرد. يعني اصولا تشکيل حکومت اسلامي راهي جز باور و اعتقاد امت ندارد.
اين موضوع به مراتب فراتر از پذيرفتن حکومت توسط مردم _ يعني شرط عقلي تحقق حکومت_ و يا حتي خواست مردم است. چه بسا در حالتهاي مختلف پذيرش، با اکراه و زور و يا حتي بي ميلي باشد و بتوان حکومتي ظاهرا اسلامي تشکيل داد. ليکن آنچه خداوند مي خواهد پيمودن آگاهانه و مختار راه توسط مردم است، يعني پذيرش حکومت اسلامي با اعتقاد به آن و پذیرش مسئوليت در آن . شايد آياتي چون : "ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغير ما به انفسهم" و "انا هدينا السبيل اما شاکرا و اما کفورا" دلايلي بر ضرورت نقش بر آمده از مردم در تشکيل حکومت اسلامي و فراتر از آن در همه ابعاد زندگي باشد.
بديهي است که ضرورت مبارزه با ظالم که امري سلبي است، وظيفه فرد فرد مسلمانان است و همراهي يا عدم همراهي مردم از سنگيني بار ظلم ستيزي نمي کاهد، ليکن حرکت سلبي ظلم ستيزي براي تبديل شدن به حرکتي ايجابي _ تشکيل حکومت اسلامي _ بايستي از کانال باور و اعتقاد امت عبور نمايد.
علما دين که از سوي خداوند متعال بواسطه حجت غائب او اذن الهي براي تشکيل و اداره حکومت دارند؛ بايستي در آگاهي مردم به ضرورت حکومت اسلامي و هدايت آنها در مسير تشکيل و اداره آن گام بردارند. به عبارت ديگر برانگيختن آگاهانه مردم و هدايت دائمي آنها در مسير تشکيل و اداره حکومت اسلامي رسالت اصلي علما است و ولي فقيه در حکومت اسلامي نيز چنين نقشي را ايفا مي نمايد. آياتي مکرري در قرآن کريم گواه اين مطلب اند آنجا که به رسول خدا مي فرمايد جز ابلاغ پيام وظيفه اي بر تو نيست و ...
اين تعبير از نقش مردم هيچگاه شائبه تعيين حقانيت توسط اکثريت را به همراه نمي آورد. چرا که اينجا سخن از باور مردم به حقانيت تعيين شده الهي و گام نهادن در مسیر تحقق آن است و اين باور و حضور لازمه تشکيل حکومت اسلامي مي باشد.

الگو برداري از رابطه مقلد و مرجع تقليد براي فهم حوزه اختيارات مردم در حکومت
تاملي در رابطه ميان مرجع تقليد و مقلد ارزش و اهميت انسان در انديشه اسلامي را روشن مي نمايد.
انسان خليفه خدا بر روي زمين و اشرف مخلوقات است و اين جايگاه بالا در ارزش و اختيار و مسئوليتهاي انسان در عرصه هاي مختلف تجلي پيدا مي کند. همانگونه که قبلا نيز مطرح گرديد دو رگن آگاهي و اختيار لازمه عملکرد يک انسان ديني است.
در رابطه مقلد و مرجع عبارت مشهور اين است که حکم را مرجع تعيين نموده و مقلد بايستي موضوع را تشخيص دهد. به عبارت دیگر، تشخيص موضوع با مقلد است. اين تشخيص موضوع مسئوليت سنگيني بر دوش مقلد قرار مي دهد و اين مسئوليت همانطور که گفته شد بخشي از شان والاي انساني و کرامت اوست. در تشخيص موضوع انسان مکلف است که به آنچه که مي فهمد عمل کند و فهم او به خودي خود معيار عمل است، حتي اگر با واقع تطبيق نداشته باشد.(البته در برخي احکام به محض مشخص شدن تشخيص تکاليفي بر عهده مقلد قرار مي گيرد) نکته مهم اينست که با پيمودن اين چهارچوب کسي عذاب نخواهد شد و تکليفي بيش از اين هم بر عهده کسي نيست. اين حد بالا از اختيار به انسان هيچگاه نافي اسلام و اراده الهي نيست و هيچگاه اين انسان مختار و مسئول حق و حقیقتی را تعيين نمي کند. بلکه مصداق دقيق پيمودن آگاهانه و توام با اختيار راهي است که خدا تعيين کرده است و او انتخاب نموده است.
سوال اصلي اين است که " آيا اختياري مشابه آنچه که در رابطه مقلد و مرجع براي انجام تکاليف به انسان داده شده در رابطه امت و امام براي تشکيل و بويژه اداره حکومت اسلامي وجود دارد يا خير؟ "
منظور از اختيار همان مسئوليتهايي است که انسان مسير سعادت را در عرصه اجتماعي آگاهانه بپيمايد.
به گمان نويسنده ارزش و اهميتي فوق العاده اي که در جاي جاي دين اسلام به انسان داده شده و نقشي که خداوند براي اختيار او قائل شده است، وجود الگويي مشابه در رابطه امت و امام را گواه مي دهد که چگونگي آن را بايستي دين شناسان آگاه تشريح نمايند.
مردم در اداره حکومت اسلامي
با درک نگاه اسلام به انسان مي توان اين موضوع را در مسئله اداره حکومت اسلامي بکار بست.
اگر حکومت اسلامي آنگونه که مطرح شد تشکيل گردد ، يعني از کانال باور و اعتقاد مردم، آنگاه در اداره حکومت با مردماني معتقد مواجه هستيم. چنين مردماني در چهارچوب گفته شده (يعني تشخيص موضوع) نقش بسيار کليدي را ايفا مينمايند. در چنين جامعه اي حکومت مردم بر مردم در طول حکومت خدا بر مردم است. و هيچ تعارضي ميان اين دو نيست.
با چنين نگاهي مي توان اوج احترام حضرت امام خميني (ره) به مردم را درک کرد. آنجا که ايشان مي فرمايند :
ما بناي بر اين نداريم که يک تحميلي به ملتمان بکنيم. و اسلام به ما اجازه نداده است که ديکتاتوري بکنيم. ما تابع آراء ملت هستيم. ملت هر طور که راي داد ما هم از آنها تبعيت مي کنيم. ما حق نداريم ، خداي تبارک و تعالي به ما حق نداده است، پيغمبر اسلام به ما حق نداده است که ما به ملتمان يک چيزي تحميل بکنيم. بلکه ممکن است گاهي وقتها ما يک تقاضايي از آنها بکنيم؛ تقاضاي متواضعانه ، تقاضايي که خادم ملت از ملت مي کند. (صحيفه امام ج 11 ص 34)
اينجا آراي ملت حکومت مي کند. اينجا ملت است که حکومت را در دست دارد و اين ارگانها را ملت تعيين کرده است و تخلف از حکم ملت براي هيچيک از ما جايز نيست. (صحيفه امام ج 14 ص 165)

پيوند مردمي رمز بقا نهضتهاي اصيل اسلامي
شايد يکي از دلايل توجه اسلام به آگاهي و اختيار انسان پايداري در راه تعالي باشد. بديهي است که انسان معتقد همه لوازم مسير اعم سختي ها و شيريني ها را مي پذيرد تا به مقصودي که به آن اعتقاد دارد برسد و خداوند متعال سستي و تزلزل را در رهروان حق نمي خواهد. اين امر در تشکلهاي اسلامي من جمله حکومت اسلامي، بگونه اي ديگر تجلي دارد. در انديشه امام خميني (ره) حضور امت معتقد از يک سو و نقش کليدي آنها از سوي ديگر لازمه حفظ و بقاي حکومت اسلامي مي باشد. ايشان قدرت نظامي، قدرت اقتصادي و ... را دليل حفظ و پايداري نمي دانستند بلکه اتکا به مردم و حکومت مردم بر مردم را شرط بقاي نظام مي دانند :
براي مردم بگوئيد، مردم را در صحنه نگه داريد که آنچه انقلاب و ايران را حفظ کرده است حضور مردم در صحنه است. (صحيفه امام )
بايد جوري باشيد که مردم مثل مادر شما را در آغوش بگيرند. الآن اينجوري اند مردم، اين را حفظش کنيد. مملکتتان با اين ترتيب حفظ مي شود... (صحيفه امام ج 13 ص388 )
در قانون اساسي ما و در تعاليم و راهنمايي هاي امام ، هميشه بر اين نکته تاکيد شده است که نظام بدون حمايت مردم هيچ است. بايد با اتکاي به راي مردم، کسي بر سر کار بيايد. با اتکا به اراده مردم، نظام حرکت کند... (مقام معظم رهبري)

تصميم دولت در ادغام سازمانهاي مديريت استانها در استانداري ها بهانه شده تا يک نگراني فراموش شده را طرح و تبيين نماييم.مهمترين وجه مشترک برخي تصميمات دولت نهم عدم مقبوليت در سطح نخبگان حکومتي است. منظورمان از نخبگان حکومتي کساني است که صلاحيت اظهارنظر درباره چگونگي حکومتداري را دارند و خواه اين صلاحيت علمي باشد و يا تجربي و خواه اين نخبگان از حزب الف باشند و يا ب .اين وجه مشترک يعني عدم مقبوليت در سطح نخبگان حکومتي اگر صرفا به عدم مقبوليت در سطح نخبگان طيف خاص سياسي محدود مي شد، قابل اغماض و حتي توجيه بود، اما اينکه بعضا جز عده اي از طرفداران پر و پا قرص دولت کسي از اينگونه تصميمات قاطعانه حمايت نمي کند (حتي ساير اصولگرايان) موضوع را قابل تامل و جدي مي کند.سخن بسياري از منتقدين روشن نبودن ادله و عقبه کارشناسي تصميمات است. از همه سوال و جوابهاي مي گذريم تا بگوييم چه مي شود ؟بديهي است که دولت حق دارد در حوزه اختيارات خود تصميم بگيريد حتي اگر همه مخالف باشند ليکن اينگونه تصميم گيري ، پايداري تصميمات را کاهش مي دهد ، يعني دوام اين تصميم فقط محدود به دوران همين دولت مي شود. به هر حال اين دولت عمري چهار ساله و يا حداکثر هشت ساله دارد و نوبت بعدي بنا بر قاپعده احتمال به کساني مي رشد که نسبت به اينگونه تصميمات توجيه نشدند. (منظور از قاعده احتمال همان تقسيم فضاي احتمال بر فضاي نمونه است) اين موضوع شايد براي تصميماتي چون ساعت کار بانکها و ... قابل قبول باشد اما براي تصميمات کلان کشوري اصلا توجيه پذير نيست. همه دنيا تصمميمات کلان کشوري را فراتر از دولتها طراحي مي کنند و معمولا از امور مورد وفاق همه گروههاست چرا که توجيه آنها بر مباني اي استئار است که آن مباني مقبوليت بيشتري دارند (بر خلاف حوزه هاي فرهنگي که تضارب افکار بسيار است) و يااينکه نوع تصميمات کمي و قابل استدلال علمي است و قوانين مشخصي تبعيت مي کند.اما اينگونه روند تصميم گيري که بعضا در دولتهاي گذشته هم وجود اداشته منجر به هزينه هاي کلان براي کشور مي شود.چند مثال مطرح شده در روزهاي اخير :حذف معاونت پرورشي وزارت آموزش و پرورش در مجلس ششم و احيا آن در مجلس هفتمطرح پذيرش دانشجو به روش آ.ت.ت که فقط دو سال اجرا شد.طرح ادغام وزارت رفاه در وزارت بهداشت در حالي که اين وزارت خانه کمتر از سه سال عمر دارد (البته اين طرح تصويب نشد)و احتمالا در آينده :بازگشت سازمان مديريت به ساختار قبليتغيير ساعت کار بانکهاتغيير ساعت رسمي کشور و ....تا کنون دولتهاي مختلف در يک ماه اول مديران را تا پايينترين سطوح تغيير ميدادند و از اين پس احتمال شاهد اين خواهيم بود که در ماه دوم تصميمات دولت قبل را ملغي کرده و بعد شروع بکار نمايند.تنها ملت ايران آسيب اينگونه مديريت را مي بينند و سرمايه هاي ملي هدر مي رود...