مجلس شورای اسلامی دارای دو وظیفه مهم قانون گذاری و نظارت است. متاسفانه تا کنون شاخص مشخصی برای سنجش و ارزیابی فعالیت های مجلس مطلوب تدوین نشده است. لیکن بر مبنای دو رسالت گفته شده یعنی قانونگذاری و نظارت می توان شاخصه هایی را طرح نمود. البته این شاخص ها جامع و مانع نیستند و نمی توانند تصویر دقیقی از مجلس ارائه نمایند اما توجه به همه شاخص های مد نظر می تواند تصویری هر چند مبهم اما واقعی تر از عملکرد مجلس را ارائه نماید.
بر این اساس با بررسی وظایف مختلف مجلس و همچنین نقاط تجلی فعالیتهای یک نماینده می توان محورهایی را برای مطالبه دانشجویی از مجلس ارائه نمود.
لازم به ذکر است که چهار آسیب اساسی مجلس که در زیر شرح داده می شود اثرات منفی خود را در بسیاری از موارد گذاشته و منجر به ناکارآمدی مجلس می شود:
• ضعف علمی و یا شناخت ضعیف نماینده از کشور و نبود نگاه کلان در نماینده که باعث شده است اقلیتی از نمایندگان زمینه ساز تصمیمات مجلس شوند. به عنوان مثال در مجلس ششم 80 درصد پیشنهادات توسط 40 نماینده ارائه شده است. یعنی 250 نماینده کمتر از 20 درصد در حوزه قانونگذاری مجلس نقش داشته اند. حتی می توان ادعا نمود که آسیب های دیگر نیز ناشی از همین مسئله می باشند. اما برای تاکید بیشتر آنها را نیز طرح می نماییم.
• حاکمیت نگرشهای سیاسی، افزایش لابی های سیاسی، قدرت گرفتن فراکسیون های سیاسی و انتقال مراکز تصمیم گیری از کمیسیونهای تخصصی به فراکسیونها سیاسی
• قربانی شدن منافع ملی در سایه نگرش های منطقه ای
• پیوند ناسالم با دولت : به طوری که نماینده برای اخذ رای از مردم سعی در راه اندازی و تصویب برنامه های عمرانی منطقه ای می کند و وزرا هم از این فرصت برای خنثی سازی اختیارات نظارتی نماینده استفاده می کنند.
نظارت
موارد زیر برخی از مهمترین ابزارهای نظارتی مجلس است. برخی از این ابزارها یک بار در اختیار مجلس است و برخی دیگر نیز همیشه قابل استفاده است :
* رای اعتماد
اولین ابزار نظارتی مجلس می باشد. تا قبل از دولت نهم و مجلس هفتم رسم بر این بوده است که به وزرا در ابتدای کار رای می دادند. لیکن در مجلس هفتم برای اولین بار مجلس در آغاز به کار کابینه به چهار تن از وزار رای نداد. این اتفاق به نوبه خود گام مثبتی است که می تواند نشانگر کارآمدی و اهمیت این موضوع باشد. مسئله حائز اهمیت این است که مجلس به برنامه ها و قابلیت های وزیر رای می دهد و بر این اساس باید نظارت بر عمکلرد وی متناسب با برنامه ها او باشد.
* تذکر: آیین نامه مجلس درباره تذکرات به این شرح است :
ماده 192 - در كليه مواردي كه نماينده يا نمايندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (88) قانون اساسي ، از رئيس جمهور يا وزير در باره يكي ازوظايف آنان حق سؤال دارند، ميتوانند درخصوص موضوع موردنظر به رئيس جمهور و وزير مسؤول كتباً تذكر دهند.
رئيس مجلس تذكر را به رئيس جمهور يا وزير مربوط ابلاغ و خلاصه آنرا در اولين جلسه علني آتي مجلس عنوان مينمايد.
مهمترین مسئله ترکیب تذکرها از نظر ملی و منطقه ای است. متاسفانه بخش عمده ای از تذکرها به مسائل منطقه ای بر می گردد.
مسئله دیگر عدم پیگیری تذکرها و نداشتن ضمانت اجرایی است. لذاست که کارآمدی خود را از دست داده و به مسئله ای نمادین تبدیل شده است.
* سوال
مرحله بعد از تذکر است. طبق آیین نامه نامه فرآینده سوال به شرح زیر است :
ماده 193 - هر يك از نمايندگان ميتوانند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسؤول درباره وظايف او سؤال نمايند. سؤال بايد كتبي،صريح و مختصر بوده و به رئيس مجلس داده شود. رئيس مجلس، موضوع را در اسرع وقت به كميسيون تخصصي ارجاع مينمايد. كميسيون موظفاست حداكثر ظرف يك هفته جلسهاي با حضور وزير و سؤالكننده تشكيل دهد. چنانچه وزير در كميسيون حاضر نشود و يا درصورت حضور، سؤالكننده قانع نگردد، كميسيون به هيأت رئيسه اطلاع ميدهد تا در اولين جلسه علني سؤال نماينده قرائت و فورا براي وزير مربوطه ارسال گردد و ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و دراختيار نمايندگان قرار گيرد.
ماده 194 - برطبق اصل هشتاد و هشتم(88) قانون اساسي، وزير مورد سؤال مكلف است حداكثر ظرف ده روز از تاريخ ابلاغ سؤال، در مجلسحضور يافته و پاسخ دهد، والا از طرف رئيس مجلس بازخواست ميشود، مگرآنكه وزير رسماً و با عذر موجه تقاضاي تأخير حداكثر براي مدت يكماه نموده باشد كه قبول اين تقاضا منوط به رأي مثبت مجلس خواهد بود. پس از حضور، وزير مورد سؤال و نمايندهاي كه سؤال نموده و يا نماينده منتخبسؤال كنندگان به ترتيب مقرر در اين آييننامه صحبت مينمايند.
ماده 195 - درصورتي كه سؤال كننده با پاسخ وزير قانع نشود رئيس مجلس به تقاضاي سؤالكننده موضوع را به كميسيون تخصصي مربوط ارجاعمينمايد. اين كميسيون مكلف است از تاريخ ارجاع سؤال، بدون فوت وقت، ظرف پانزده روز براي روشن شدن مطلب به هرطريق كه صلاح بداند، اعماز خواستن سوابق امر و يا اخذ پاسخ كتبي يا شفاهي از شخص وزير و هرگونه تحقيقات ديگري كه لازم بداند، به موضوع رسيدگي نموده گزارش خود راتنظيم و به مجلس تقديم دارد. اين گزارش در دستور هفته بعد قرار خواهد گرفت و بدون بحث در مجلس قرائت خواهد شد.
درصورتي كه سؤال كننده كتباً نسبت به سؤال خود اعلام انصراف كند، اين اعلام انصراف به وسيله رئيس يا منشي در جلسه علني قرائت ميشود.
در موضوع سوال موارد زیر مهم است:
1. تعداد سوالهای انجام شده از وزرا : بدیهی است هر چه وزیر بیشتر مورد سوال قرار بگیرد نشان نظارت بیشتر مجلس است. البته بدیهی است که سوال بیش از حد، معقول مطلوب نیست اما به دلایلی که بعداً تشریح خواهد شد مجلس تا وضعیت مطلوب فاصله زیادی داردو
2. تقسیم بندی سوالات به مسائل مهم و ملی و مسائل منطقه ای و خرد می توان نشان دیگری بر قضاوت میزان کارآمدی این اهرم باشد. متاسفانه بخش زیادی از سوالات منطقه ای و بومی و حتی مسائل جزئی است.
3. متاسفانه آنچه که در آیین نامه داخلی مجلس آورده شده است اصلا اجرا نمی شود. به طوری که فرآیند پیگیری سوال بعضا تا 18 ماه به طول می انجامد. در حالی که بر طبق آیین نامه مجلس این فرآیند حداکثر دو ماه به طول می انجامد. اعمال نظر هیئت رئیس، تراکم دستور کار مجلس و کثرت سوالات از علل این مسئله است.
4. آسیب دیگر جایگزینی رویه های غیر رسمی در روند طرح سوال است. متاسفانه سوالات نمایندگان با لابی ها و رایزنی های دو طرفه به جواب می رسد. در حالی که اصل علنی بودن، حضور در کمیسیون و ... که در آیین نامه آمده است عامل اساسی ای برای جلوگیری از هر انحرافی است.
* استیضاح
از استیضاح معمولا کمتر استفاده می شود اما در معدود موارد استفاده با چالشهای زیر مواجه است:
1. ممانعت و تلاش هیئت رئیسه برای جلوگیری از طرح استیضاحبوطریکه شنیده شده است بعضا هیئت رئیسه با فراخوانی نمایندگان و رایزنی با آنها سعی در منصرف کردن آنها می نماید.
2. سیاسی شدن استیضاح ها : حتی اگر استیضاحی طرح شود رسیدگی به آن در بستر مسائل سیاسی و خط کشی های خطی و جناحی رسیدگی می شود. اگر فضای بحث ها هم علمی و تخصصی باشد رای ها متاثر از حاشیه های فراوان است. وعده و وعیده های دولتی ها و نمایندگان موافق ، رایزنی های سیاسی و... همه و همه استیضاح را امری سیاسی می کند بطوریکه حتی اگر نمایندگان هم علمی برخورد کنند انعکاسهای سیاسی آن به مراتب بیشتر است.
* تحقیق و تفحص
1. با توجه به اینکه تحقیق و تفحص به درخواست یک نماینده قابل طرح است و لذا از میان تحقیق و تفحص های فراوان تعدادی از آنها تصویب می شوند. اینکه چرا برخی ها تصویب می شوند و برخی دیگر نه به آفت های کلی بر می گردد که در مجلس حاکم است.
2. در میان تحقیق و تفحص های انجام شده بخشی نا تمام می ماند و یا در تدوین گزارش آن اعمال نظر های فراوان می شود. نمونه بارز آن را می توان تحقیق و تفحص از قوه قضائیه دانست.
3. بخشی دیگر از تحقیق و تفحص ها با ممانعت دستگاه مربوطه و عدم هماهنگی آن مواجه می شود که در این صورت کار بسیار دشوار و حصول نتیجه دشوارتر است. (قوه قضائیه، دانشگاه آزاد و...)
4. گزارش برخی از تحقیق و تفحص ها آماده می شود اما متاسفانه موانع متعددی بر سر قرائت آن از تریبون مجلس ایجاد می شود (نظیر تحقیق و تفحص از آموزش عالی)
5. برخی از تحقیق و تفحص ها به نتیجه رسیده اما متاسفانه به طور کامل از تریبون مجلس قرائت نمی شود. مثلا تحقیق و تفحص از خودرو سازی
6. در حالی که آیین نامه مجلس صراحت دارد که متخلفانی شناخته شده در مسیر تحقیق و تفحص باید به مراجع قضایی معرفی شوند لیکن متاسفانه تا کنون چنین اتفاقی رخ نداده است.
* کمیسیون اصل نود
گزارش مدونی از فعالیت ها و میزان اثر بخشی این کمیسیون تاکنون ارائه نشده است. (زمان نگارش نوشته (بهمن 86))
* نمایندگان مجلس شورای اسلامی در شوراهای عالی
مجلس تعداد زیادی نماینده در شوراهای مختلف دارد. از جمله در هیئت نظارت بر صدا و سیما و... این نمایندگان خود بخشی از اهرمهای نظارتی مجلس می باشندو متاسفانه تاکنون این نمایندگان گزارشی از عملکرد خود و نتایج حضور خود ارائه ننموده اند.
قانون گذاری
در بعد قانونگذاری قضاوت و سنجش عملکرد مجلس به مراتب دشوار تر می باشد. لیکن اگر موارد طبیعی نظیر قرار دادهای خارجی، لوایح بودجه، وظایف نظارتی و ... را از دستور جلسات مجلس حذف و جداگانه ارزیابی نماییم؛ برای عملکرد مجلس در حوزه قانون گذاری به شاخص های زیر می توان پرداخت :
1. تعداد طرح های ارائه شده : این مقدار بویژه اگر بر اساس موضوع تقسیم شود می تواند نشانگر میزان فعال بودن مجلس (در مقابل منفعل بودن یعنی پرداختن به لوایحی که دولت ارائه می کند.) و حوزه های فعالیت می باشد. اینکه چه میزان از طرح های اقتصادی، چقدر فرهنگی و ... بوده است. چ
2. میزان طرح های(و نه لایحه) فوریتی. از آنجا که طرح های فوریتی به دقت کمتری در مجلس بررسی می شوند. لذا مجلس مطلوب تا حد ممکن طرح های فوریتی کمتری را ارائه می نماید. گرچه تعداد زیاد طرح های فوریتی می تواند نشان نا همخوانی مجلس با دولت باشد. یعنی طرح های فوریتی واکنشی باشد به تصمیمات غلط دولت.
3. تعداد قوانین اصلی کشور که در مجلس بازنگری شده است. علاوه بر قوانین عادی چند قانون اصلی در کشور وجود دارد که تدوین آنها بعضا به بیش از 50 سال گذشته می رسد(صنعت و معدن و...) ضرورت دارد که قوانین به مرور در مجالس به طور بنیادین بررسی شود. تعداد این قوانین یکی از شاخص های ارزیابی مجلس است.
4. قوانینی که مجلس برای احیای ظرفیت های معطل مانده قانون اساسی وضع می کند نیز می تواند یکی از شاخص های ارزیابی باشد. برای بخشی از اصول قانون اساسی تا کنون قانون وضع نشده است. مثلا اصل 44 و اصل 8(امر به معروف و نهی از منکر) و ... لذا اگر مجلس چنین قوانینی را وضع کند یکی از وظایف اصلی خود را انجام داده است.
5. نحوه بررسی قوانین بودجه و میزان دقت و مشارکت نمایندگان، نوع تصمیمات ار حیث بومی و منطقه ای و ... مشروط بر بررسی دقیق بودجه های سالانه می توان یکی دیگر از نشانگرهای ارزیابی مجلس باشد.
عملکرد نمایندگان
عملکرد نمایندگان در عرصه های مختلفی تجلی پیدا میکند. گرچه هیچ یک از این عرصه ها نمی تواند به تنهایی ملاک قضاوت عملکرد نماینده باشد و قضاوت کمی بدون در نظر گفتن محتوای کار درستی نیست. لیکن به طور کلی با در نظر گرفتن ملاحظاتی موارد زیر می تواند قضاوت کلی از عملکرد نماینده را ارائه نماید.
• سوال : تعداد سوالات از وزرا؛ میزان پیگیری سوالات؛ نتایج حاصل شده و ترکیب سوالات از حیث بومی و ملی.
• تذکر : تعداد تذکرات به مسئولان اجرایی و ترکیب تذکرات از حیث بومی و ملی.
• اخطار قانون اساسی
• تذکر آیین نامه ای
• حضور در کمیته های تحقیق و تفحص
• حضور در شوراهای عالی : اگر نماینده ای به نمایندگی از مجلس عضو شورای عالی باشد، میزان حضور و گزارش عملکرد می تواند شاخصی برای بررسی عملکرد نماینده باشد.
• نطق های پیش از دستور : محتوای نطقهای پیش از دستور
• نطق در مذاکرات : میزان نطقهایی که در مذاکرات انجام داده اند و تقسیم این نطقها به نطق در کلیات قوانین و یا جزئیات می تواند ملاک خوبی برای میزان ایفای نقش نماینده باشد.
• نطق در لوایح بودجه
• تعداد پیشنهادهای ارائه شده : تعداد پیشنهاد نشان دهنده میزان مطالعه و بررسی طرح ها و لوایح توسط نماینده و همچنین میزان شناخت و تسلط علمی او باشد.
• طراحی طرح : اگر نماینده ای طرحی را طراحی نمایند، نشان دهنده میزان تسلط و شناخت او مسئله مشخصی در کشور می باشد.
• حضور و غیاب در مجلس
• حضور و غیاب کمیسیونها
• و...
ادامه مطلب
|
+| نوشته شده در جمعه سوم اسفند 1386 |
